گەمەى گێڕانەوە لە نووسینەوەى دڕکدا
نووسهر: ئارام سدیق
رامانێکى کورت لە “نووسینەوەى دڕک” ى”ئارام کاکەى فەلاح”
یەکێک لە جوانییەکانى ئەزموونى هەر چیرۆکنووسێک ئەوەیە کە هەندێک سنوورى تەقلیدى نێوان دەق و خوێنەر تێکبشکێنآ. هەمیشە ئەو نووسەرانەى کە سنوورەکانى نێوان (دەق و خوێنەر) بە موقەدەس دەزانن نوسەرانێکن لە یەک دەلاقەوە لە دەق دەڕوانن و دەق وەک بوویەکى پیرۆز تەماش دەکەن و سڵیش لە خوێنەر دەکەنەوە کە بە شتى نوێى ئاشنا بکەن. بێگومان ئەمە بەو مانایە نا کە نووسەر لە رێى تەمومژەوە خوێنەر بە لاڕێدا ببات. من هەرگیز لەگەلڕ ئەوەدا نیم، بەڵام ئەوەى گرنگە ئەوەیە کە نووسەر بەگشتى و چیرۆکنووس بە تایبەتى پێویستە بەردەوام دنیابینى نوآ لاى خوێنەر دروست بکات و خوێنەر توشى رامان بکات. بە وردبوونەوە لە ئەدەبى جیهانى دەبینین ئەو دەقانەى خوێنەریان توشى رامان و سەرسامى کردووە دەقگەلێکن بە نەمرى ماونەتەوە.
دۆزینەوەى مێژووە ونبووەکانى تاک، لە سەدەى دیکتاتۆرەکاندا
خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانى (1984)ى جۆرج ئۆروێل
نووسهر:ئارام سدیق
هەرکاتێک رۆمانێکى نوێ دەخوێنمەوە، ئەوە دێتە بیرم بۆچى مرۆڤ رۆمان دەنوسێ؟ ئایا گرنگى نوسینى رۆمان لەچى دایە؟ یان بۆچى لەسەرەتاى پەیدابوونى نووسینەوە مرۆڤ لە تەک شیعردا رۆمانیشى نەدەنوسى؟ بێگومان وەڵامى ئەم پرسیارانە هێندە ساکار نییە، بەڵام گەڕان بەدواى وەڵامى پرسیارگەلى لەم جۆرە وەزیفەى مرۆڤەو ئەو وەڵامانەش تەنها تێکستە جوانەکان دەتوانن بیدەنەوە، ئەو تێکستانەى خەون و روانینى نوآ لە هزرماندا دەخولقێنن. میلان کۆندێرا دەربارەى مێژووى رۆمان دەڵێت: هونەرى نوسینى رۆمانى ئاڵۆز و گران تا ناوەڕاستى سەدەى نۆزدەیەم سەرى هەڵنەداوە ئەوکات تەرزە رۆمانێک دەرکەوت. واتە کۆندێرا پێیوایە مێژووى رۆمان هێندە دوور نییە لێمانەوەو ئەوەیشى پێشتر نوسراون رۆمانى ساکار بوون، یان بەناو رۆمان بوون. دەکرێت لێرەدا بگەڕێینەوە.
له خهوما،لهنێوان دووسهدهدا
خوێندنهوهیهكی نوێی چیرۆكی له “خهوما”ی جهمیل سائیب
نووسهر:ئارام سدیق
ئهگهر چی نوسین كردهیهكی زاتیه، بهڵام ههمیشه رهنگدانهوهی ئهو سهردهم و قۆناغهی كۆمهڵگهیه كه تێیدا دهق بهرههم دێت، وهزیفهی نوسین تهنها پیشاندانی رووه گهش و جوانهكهی ژیان نیه، یان راستر بڵێن تهنها بهخستنهڕووی دیووه جوانهكهی قۆناغ و سهردهمێك وهزیفهی نوسهر كۆتایی نایهت، بهڵكو ئهركی سهرهكی و بناغهیی نوسهر لهبهرههمهێنانی دهقدا خستنهڕووی ئهو لایهنانهی ژیانه كه كهموكورتیان تێدا دهستنیشانكردنی ئهو كهموكورتیانهیه. ههرلێرهوه دهتوانین بڵێین نوسین گهواهیدهری ئهو روداوانهیه كهله قۆناغێكی كۆمهڵگهدا روو دهدهن قهسیدهی (قوربانی تۆزی رێگهتم..)ی نالی گهواهیدهری قۆناغێكی شاری سلێمانی و گێڕهرهوهی سۆزی غهریبی خودی نالیه. هاوكات وهڵامهكهی سالمیش (جانم فیدای سروهكهت..) ئهویش شاهیدێكی راستگۆی قۆناغی
مانا/حەقیقەت ، وتووێژ لە گەڵ ئالن بەدیۆ
و، بۆ فارسی: یووسف ئەبازەرى
و: بۆ کوردى: مستەفا زاهیدى
گێلدێنبێرگ: لەم وتوێژەدا دەمهەوآ 2 وتەزاى وتەکانى ئێوە، باسی لێوە بکرێت. یەکەم تایبەتە بە مەرگى خودا لە وتارى Court Trait’ontologie transitoire و ئەویتر دەربارەى مەرگى کۆمۆنیسم کە لە وتاری ” دەربارەى کارەساتى ئاڵۆز” لە ژمارە 22ى گۆڤارى Lacanian ink باسی لێوە کراوە. ئێوە لە لایەکەوە باس لەوە دەکەن کە مەرگ رووداوێک نییە. بەمەشەوە مەرگى خودا و مەرگى کۆمۆنیسم هەرتکیان کۆمەڵێک ئەنجامیان لێدەکەوێتەوە. ئەو ئەنجامانە کامانەن؟
بەدیۆ: ئەنجامى ئەم دوو مەرگە؟ لام وایە ئەنجامى مەرگى خودا جیاوازییەکى تەواوى بێت لە نێوان ماناو حەقێقەت دا. کە لاکان دەڵێت مانا قبووڵ کردنى دینێکە، ئەو لە چوارچێوەى لۆژیکى مەرگى خودا دا قسە دەکات کە لەودا حەقێقەت و مانا لە یەکتر جیان. لە راستیدا لام وایە سادەترین پێناسە لە خودا و دین لەم باوەردا شاراوە ماوەتەوە کە حەقێقەت و مانا هەرتکیان شتێکى یەکەن. مەرگى خودا کۆتایی
سیاسەتى ئەمنییەتى و ئیدەى خەڵک
ن: ئومید مێَهرەگان
و: مستەفا زاهێدى
سیاسەنى هاوچەرخ تا رادەیەکى زۆر بووە بە سیاسیەتێکى ئەمنیەتى. دواى تراژیدیای 11 ى سێپتامبرء هێرشە تیرۆریستییەکانى تر، وەک ئەوە وایە جیهان جۆرآ دۆخى نایاسایی لە هەموو جیهان راگەیەنراوە کە هەموو کەس بە گومانە. بەڵام سیاسەتى ئەمنیەت جگە لە ئاستى نێونەتەوەیی لە دەوڵەت نەتەوەکانیشدا ئامادەیە. ئەم سیاسەتە بانگەشەى ئەوە دەکات کە لە هەوڵى پاراستنى ئاسایشی (خەڵک)ء دابین کردنى ئەمنیەتى” شارۆمەندان”دایە، بەڵام راست لە رێگاى ترساندنى “خەڵک”ء لێپرسینەوەى بەردەوام لە شارۆمەندان.
بەڵام ئەم “خەڵکە” کێن؟ لە ئێستادا ناپەرژینە سەر دوالیزم بوونى چەمکى خەڵک کە هەم دێمووسى یۆنانى( بە ماناى ئەو شارۆمەندانەى کە خاوەن ماف و بەشدارى دەکەم لە دیارى کردنى چارەنووسی دەوڵەت شار)و هەم زاراوەى سووکایەتىئامێز عەوامء “عەوامء الناس” دەگرێتەوە، بەڵکوو پرسی سەرەکى بە تایبەت لە دۆخێکدا کە ئەنجامی سیاسەتى ئەمنیەتە ، هەمان سروشتى ئاڵۆزء نادیار و
بهفر ڕهخنهیهک له دۆخی خۆ
مرۆڤهکان ئهم میللهته که له مێگهل دهچن، به ئاینهوه پهیوهستن، بهڵام له ئاکامدا بهقسهی دهوڵهت ههڵدهسووڕێن نهک ئاین.(بهفر)
زۆر کهس پێی وایه ڕمی تیژی ڕهخهنهکانی پاموک ههر بهتهنیا ڕووی له حکوومهتی بهناو سیکولار بهلام بهڕاستی تۆتالیتاری تورکیا کاتێک پرسی ئهوه کوژی ئهرمهنیهکان یان چهوساندنهوهی سیاسی- کلتووریی کورد دههێنێته ئاراوه.تهنانهت کاربهدهستانی دهسهلاتی سیاسی تورکیاش ههر کهوتوونهته دوای ئهم وههمهوه کهوا چهند ساڵێکه گوشاریان خستووته سهر پاموک و گیروگرفتی جۆراوجۆری دهێننه سهر ڕێ. ئهم ههڵوێستانه ڕهنگه لهو سۆنگهیهوه بێت که کارهکانی پاموک زۆربهی ولاتانی دنیای له دۆخی ڕاستهقینهی سیاسی- کولتووری تورکیای هاوچهرخ ئاگادار کردووهتهوه. بهڵام ڕۆمانی (بهفر) شتێکی ترمان پی دهڵێ. له (بهفر)دا ئهوه ئامادهیی ڕاستهوخۆی حکوومهت نییه که شانۆی کۆمهڵکوژیی ئیسلامییه توندڕهو کورده نهتهوه پهرستهکان وهڕی دهخات، ئوه
ڕۆمانی (بهفر) تورکیای ڕاستهقینهمان نیشاندهدات
ڕۆمانی بهفر یهکێکه لهو ڕۆمانانهی که خهلاتی نۆبڵی ئهدهبیاتی پێبهخشروه له نووسینی ڕۆماننووسی تورک (ئۆرهان پاموک)ه له شانۆی ئهم ڕۆمانه شاری (قارس) ه که دهکهوێته باکووری خۆرههڵاتی تورکیا له پاڵهوانی ڕۆمانهکه ناوی (کهریم ئاڵاقوش ئوخلو) ه که له ناوی خێزانێکی لاسیستی کۆماری خوازدا پێگهیشتووه، پاڵهوانی ڕۆمانهکا که ههر له منداڵییهوه دهستیداوهته سهرکێشی له سهر نووسینهوهی ناوهکهی ههمیشه حهزیکردووه ناوهکهی کورتبکرێتهوه ئیتر ههر له قوتابخانهوه تا دواساتهکانی ژیانی بۆیه حهزیکردووه به (کا) بانگیبکهن، (کا) تهمهنی 42 ساڵه ماوهی دوازده ساڵ وهک پهنابهرێکی سیاسی له ئهڵمانیا ژیانی بهسهر دهبرد لهگهڵ ئهوهشدا شاعیرێکی بهناوبانگه، (کا) بهدوای مردنی دایکیدا له فرانکفۆرتهوه بۆ ئهستهمبوڵ گهڕابووهوه له ناکاو لهسهرداوای
بنهماکانی پێکهاتهی ڕۆمان له نێوان تازهگهری و لاسایکردنهوهدا
لهبارهی ڕۆمان وتراوه (ڕۆمان تورهکهیهکی فوودراوه ههموو شتێک له خۆ دهگرێ)، لهبهر ئهوهی ڕۆمان دهتوانێ ههموو جۆره ڕووداوێک، کاریگهرییهک، لێکۆڵێنهوهک له خۆ بگرێتم، جگه لهوهی ههموو جۆره ململانێیهکی تێدایه و له ڕێی گێڕانهوهوه دهخرێنه ڕوو، سهبارهت به ڕۆمانی نوێش وتراوه (هیچ یاسایهکی نییه و دهرگاو پهنجهرهکانی کراوهن بۆ ههموو جۆره ڕووداو و ململانێیهک که نووسهری ڕۆمان پێێ باش بێت) واته بهو شێوهیه نووسهر دهیهوێت، دهتوانێت ڕیزبهندی ڕووداو ململانێکان بکات. کهواته: ڕۆمان توانای له خۆگرتنی ههموو ئهو ڕووداو و بابهتهنهی ههیه که به ناخ و مێشكی نووسهردا گوزهر دهکهنم بۆ بهرههمهێنان یان داڕشتنی ڕۆمان به شێوازێک که سهرنجی خوێنهر و وزه و توانای خوێةدنهوهی بهلای خۆیدا ڕاکێشێ و بتوانێت له مهبهست و مانا
هاجین ڕۆمان و زمانی ئینگلیزی
هاجین قهت پێێ خۆش نهبووه فێری زمانی ئینگلیزی بێت. پاش تهواو بوونی شۆڕشی فهرههنگی له وڵاتی چین و کردنهوهی زانکۆکان له ساڵی 1977، ها جین ئهوسا تهمهنی تهنها 21 ساڵ دهبوو دهچێته زانکۆی ههیلۆنگجیان. له لیستی پێنچ کۆرسی زانکۆدا، زمانی ئینگلیزی داوا ئیختیاری بووه و دواتر هاجین وهک زۆرێکی تر دهکهوێته دوای خۆشهویستی ئهدهبی ئهمریکی و خوێندنهوهی فۆوڵکنهرو ههمهنگوای و ستینبێک و جاک لهندهن و لهنگستۆن هیوز.30 ساڵ پاشتر ئهو دوا ئیختیارهی هاجین دهبێته کلیلی سهرکهوتنی. هاجین کهوته شوێن بروانامهی ماستهر له ئهدهبی ئهمریکی و جارجارههش شیعری به زمانی چینی دهنووی و تا دواجار سهرفهری دهکات بۆ ئهمریکا بۆ خوێندنی دککۆترا له زانکۆی براندس. یهکهمین کتێبی شعری به زمانی ئینگلیزی له ژێر ناوی (له نێوان
ئهم سهرگوزشتهیه..ڕۆمانی ئهلیساندرۆ باریکۆ (گهڕان بهدوای بهههشتی تهکنلۆجیدا)
زۆر بهی ڕهخنهگران وایدهبینن که ڕۆماننووسی ئیتالیای(ئهلێساندرۆ باریکۆ) گهڵێ دژوار بوو بهلایهوه جارێکی تر بهسهر ئهو بهرکهماڵییهی له شێوه(فۆرم)دا زاڵ بێت که له ڕۆمانی(ئاوریشم)دا بهدییهێنا، ئهو ڕۆمانهی به یهکێک له جوانترین کارهکانی دهژمێردرێ، چونکه ئهو کتێبانهی دواتر، وا دههاتنه پێشچاو که پتر پڕکردنهوه بن و کهمتر قهناعهتپێکهر بن، وهکو ڕۆمانی (قهلاکانی تووڕهی)یا (شار)، ئهمه ئهگهر دوو کاری لێ دهربکهین که (نۆڤێچێنتۆ)و (بهبهێ خوێن)، ئهوا بهدڵنیاییهوه ههمان ئهو بۆن و بهرامهیه که له (ئاوریشم)دا ههستمان پێکردو نووسهرهکهی کرد به یهکێک له ڕۆماننوسه دیارهکان، نهک ههر له ئیتالیادا، بهڵکو له ئهورپاشدا ههمان ئهو بۆن و بهرامهیه له دوا ڕۆمانیشدا دهبینینهوه که ڕۆمانی (ئهم سهرگوزشتهیه)یه، که لهلایهن دهزگای گالیمارهوه وهرگێرانه فهرنساییهکهی چاپکراوه،